آخرین خبرها
شما اینجا هستید: خانه / حقوق بین الملل / مساله ریزگردها و حقوق بین الملل

مساله ریزگردها و حقوق بین الملل

مساله ریزگردها و حقوق بین الملل[۱]

یعقوب باتمانی
دانشجوی دکترای حقوق بین الملل

مقدمه:

دیرزمانی نیست که ریزگردها تبدیل به یکی از مهمترین چالش‌های زیست – محیطی کشور شده است.[۲] ریزگردها دارای دو منشا داخلی و خارجی هستند. آنچه که در چند سال اخیر و بطور خاص سال۱۳۸۸ و۱۳۸۹ در کشورمان گسترش یافته است، ریزگردهایی است که منشا آن به اعتقاد همه دانشمندان منشا خارجی دارد.

مساله آلودگی های طبیعی یکی از معضلاتی است که اخیراً دامن حقوق بین الملل را گرفته است. از میان این نوع آلودگی ها که ادبیات حقوق بین الملل چندان با آن آشنا نیست، مساله گرد و غباری است که از یک کشور به کشور یا کشورهای دیگر وارد می شود. این پدیده مشکلات بسیاری را برای سایر کشورها ایجاد می نماید و در راستای از بین بردن آثار آن ممکن است که هزینه های بسیاری را بر دولتها تحمیل نماید.

ریزگردهای عربی چندین سال است که دولت ما را نیز به تقلا انداخته است. تا آنجا که راقم این سطور اطلاع دارد، در میان علما و دانشمندان حقوق بین الملل ایران اجماع وجود دارد که در حقوق بین الملل موضوعه راه کاری جهت مطالبه خسارات از دولت عراق وجود ندارد و باید از طریق راه حل های حل و فصل سیاسی اختلافات و به طور خاص، مذاکره این مساله حل و فصل گردد. در این تحقیق ابتدا به طور اجمالی به بررسی پدیده ریزگردها خواهیم پرداخت و راه های مقابله با آن را مطالعه می نماییم و اقدامات دولت ایران را برخواهیم شمرد. آنگاه از دید حق بر محیط زیست سالم به بررسی مساله می پردازیم و به ویژه درخصوص اصول حقوق بین الملل محیط زیست مطالبی ارائه خواهد شد و سپس به این سوال پاسخ خواهیم داد که در صورت وجود مبنای صلاحیتی یک نهاد داوری یا قضایی بین المللی، آیا دولت عراق مسئولیتی در همکاری با ایران در جهت حل این مشکل خواهد داشت یا خیر. نباید از یاد برد که مساله مسئولیت دولت ایران در قبال اتباع خود یکی از جنبه هایی که نیاز به مطالعه و بررسی عمیق دارد و در این جا به این مساله نخواهیم پرداخت.

بهانه طرح موضوع:

ساختار خاک مجموعه‌ای از ذرات مختلف است که ذرات اصلی آن شامل شن، سیلت و رس است. این ذرات به تناسب قطرشان تقسیم‌بندی می‌شوند. کوچک‌ ‌ترین ذرات این ساختار که کمتر از ۲ میکرون یا ۲هزارم میلی‌متر اندازه دارند ذرات رس هستند که بسیار ریز هستند. یک گرم از ذرات رس سطحی معادل ۳۰۰ متر مربع را پوشش می‌دهد و اگر این ذرات خاک به هم پیوسته نباشند، آسیب‌پذیری بالایی دارند. باید دانست که فرسایش خاک‌ها به دو صورت رخ می‌دهد: یکی عوامل طبیعی مانند خشکسالی، نبود بارندگی، کمبود پوشش گیاهی، گرم شدن زمین و تغییر اقلیم که سبب آسیب به خاک می‌شوند و با یک نسیم معمولی، بافت خاک به هم ریخته و به حرکت درمی‌آید. اعمالی که انسان‌ روی خاک انجام می‌دهد بیشترین تاثیر را بر فرسایش خاک داشته و باعث حمل، رسوب و ایجاد گردوخاک در هوا می‌شود.[۳] ‌دست‌اندازی روی طبیعت در هر نقطه‌ای از کره زمین ایجاد مشکل می‌کند ولی در مناطقی که میزان بارندگی مناسب است و رطوبت به اندازه کافی وجود دارد، این مشکل کمتر دیده می‌شود.[۴] بنابراین عواملی که باعث بروز کانون‌های گردوغبار می‌شود تقریبا در همه جا یکسان است. این عوامل ریشه در تخریب طبیعت دارد اما با وجود همه هشدارهای کارشناسان و علاقه‌مندان محیط زیست، هنوز ملاحظات زیست‌محیطی در مطالعات طرح‌های عمرانی جایی ندارد و چندان مورد توجه قرار نمی‌گیرد.‌ پدیده گرد و غبار از سالیان بسیار دور در ایران وجود داشته است اما به این شدت و تناوب نبوده است. طبق آماری که در مدت ۱۰ سال اخیر به دست آمده است این پدیده سال به سال[۵] شدیدتر شده است.[۶] نکته جالب این است که به رغم توصیه های فراوان پزشکان جهت استفاده از ماسک در این آب و هوا ماسک در برخی شهرها کمیاب و تا حدودی نیز نایاب شده است. داروخانه های برخی مناطق با نوشتن جملاتی همچون “ماسک تمام شد” و یا “ماسک نداریم لطفا سئوال نکنید” نبود ماسک در داروخانه ها را اعلام می کنند .در این شرایط است که می توان به درستی اذعان نمود که زندگی در بسیاری از استان های ایران طعم خاک می دهد.

متخصصان بر این عقیده اند که گرد و غبارها در دراز مدت بر روی افرادی که در معرض این پدیده قرار دارند گاهی به صورت بیماری انسداد مزمن مجاری تنفسی و همچنین چسبندگی ریه مشاهده خواهد شد. بیشترین اثراتی که گرد و خاکها بر روی انسان می گذارد بر روی سیستم تنفسی و مخاط بینی و چشم انسان است که در چشم به صورت خارش، سوزش، آب ریزش و افزایش حساسیتهای ناحیه چشم و در بینی، حلق و گلو افزایش ترشحات دستگاه تنفسی فوقانی نمود پیدا می کند. این پدیده بر روی دستگاه تنفسی تحتانی و بیشتر بر روی افرادی تأثیر می گذارد که دچار حساسیتهای راه های تنفسی یا همان بیماری آسم هستند و در این افراد حالاتی نظیر تنگی نفس، سرفه و خس خس سینه مشاهده می شود[۷].

پدیده غبار غلیظ با دید کمتر از ۵۰۰ متر در غرب و شمال غرب کشور پدیده‌ای است جدید و نوظهور و مربوط به دو- سه ساله اخیر. جنوب بین‌النهرین از نظر سنتی همواره استعداد ایجاد غبار را داشته است و در شروع فصل تابستان فراوانی غبار در جنوب عراق، کویت و جنوب غرب ایران همواره قابل ملاحظه بوده است. اما عامل جدید گسترش غبارزایی به شمال‌غرب عراق است؛ منطقه‌ای نسبتا وسیع در حد فاصل سوریه وعراق در جلگه فرات. غبارهای غلیظی که استان‌های غربی ایران و شهرهای شمال عراق را در برمی‌گیرد از منطقه‌ای منشأ می‌گیرد که قبلا سابقه نداشته است. این عامل جدید همانا تخریب و تغییر حالت زیست‌ بوم ناحیه‌ای است در غرب عراق که از نظر عرض جغرافیایی هم عرض استان‌های غربی ایران قرار دارد.[۸]

دولت پیشین عراق با ایجاد نهر سوم بین دجله و فرات، اراضی تالابی بین النهرین را در وهله نخست با اهداف نظامی زهکشی کرد و سپس این اراضی را به زمین‌های کشاورزی افزود اما از آنجا که رسوبات این منطقه نرم و میکرونیزه است در پی خشکسالی و خشک‌شدن رطوبت با کوچک‌ترین وزش بادی پراکنده می‌شود. در حوزه دجله و فرات توفان‌های غبار و گرد و خاک از ماه می ‌(‌۱۱اردیبهشت تا ۱۰‌خرداد) شروع و در ماه ژولای (۱۰ تیر تا ۱۰مرداد‌) به حداکثر خود می‌رسد و در ماه‌های سپتامبر – نوامبر (‌۱۰‌شهریور تا ۱۰ آذر) کاهش می‌یابد. تغییرات سالانه آن زیاد است. فعالیت این پدیده ابتدا از جنوب عراق شروع و سپس به شمال منطقه گسترش می‌یابد. عراق با سدسازی و ذخیره کردن آب برای مصارف مختلف عملا حقابه پایین دست حوزه‌های آبخیز را رعایت نکرده است. این رویکرد به خشک شدن رودخانه‌ها، تالاب‌ها، نیزارها، خورها و تالاب‌های پایین‌دست منجر شد و در‌نتیجه کانون‌های گرد‌وغبار شکل گرفت. البته جنگ‌هایی که در عراق رخ داد در شکل‌گیری این پدیده بی‌تاثیر نبوده است.[۹]

راه های مقابله با ریزگردها:

احیا و تخریب دو فرآیند طولانی‌مدت هستند. زمان زیادی برای تخریب طبیعی یک پدیده لازم است ولی اگر بخواهید منطقه تخریب شده‌ای را احیا کنید به مراتب سخت‌تر خواهد بود.

در یک نگاه کلی غلبه بر بحران ریزگردها را می توان به دو بخش مدیریت بحران و مدیریت پیشگیری تقسیم بندی کرد. بدیهی است در حال حاضر اولویت با اجرای طرح ها و اقدامات درمان کننده و یا همان مدیریت بحران است که عملیات های شاخصی همچون مالج پاشی، نهال کاری و احداث بادشکن را در بر می گیرد. این طرح ها باتوجه به منشأ منطقه ای ریزگردها قاعدتاً جنبه فراملی داشته و مستلزم اراده سیاسی و همکاری های فنی لازم در این بخش میان دستگاه های ذی ربط در کشورهای منطقه می باشد[۱۰].

بنابراین در قالب مدیریت بحران ایجاد و حفظ پوشش گیاهی و کاهش دخالت بشر در طبیعت و همچنین «مالچ‌پاشی» از جمله راهکار‌های مقابله با نفوذ گرد و غبار به کشور می باشد[۱۱]

اقدامات دولت ایران در حل معضل ریزگردها:

۱۸ تن از نمایندگان مجلس در تاریخ ۱۶ اسفند ۸۸ در زمینه اقدامات دولت در این حوزه از منوچهر متکی وزیر وقت امور خارجه سوال کردند.

وی در پاسخ اظهار کرد: بخشی از این موضوع دارای منشا داخلی و از بیابان‌های استان‌های جنوبی و بعضا غربی کشور است و بخشی دیگر نیز دارای منشا خارجی است که با توجه به مسیر باد بسوی ایران می‌آید.

وی اضافه کرد: بخشی از مسئله که مربوط به منشا خارجی است بر اساس وظیفه‌ی وزارت خارجه مورد پیگیری است تا در ارتباط با کشورهای منطقه بتوان راهکاری دسته‌جمعی برای این مسئله پیدا کرد که در این راستا وزارت خارجه جلسات مشترکی با دعوت از دستگاه‌های ذیربط و جمعی از نمایندگان در وزارت امور خارجه به مدت چهار ماه و بصورت متناوب برگزار کرد و در این زمینه اقدامات مقدور توسط متخصصان بین‌المللی وزارت امور خارجه انجام شد که حاصل آن ورود به اقدامات دوجانبه و چندجانبه بود.

وزیر امورخارجه‌ی ایران، در همین زمینه به مذاکره با عراق و سوریه و سفر رییس سازمان حفاظت محیط زیست در دولت قبلی و فعلی به این دو کشور و مذاکره با آنها خبر داد و گفت: هم‌اکنون منتظر سفر متقابل مسوولان محیط زیست این دو کشور به تهران هستیم. ضمن این‌که نامه‌ای به کشورهای حوزه‌ی خلیج فارس نیز نوشتیم و از آنها خواستیم اقدام جمعی به عمل آورند که این موضوع در دستور کار شورای همکاری خلیج فارس قرار گرفت و شورا آن را به عنوان یکی از موارد همکاری در دستور کار قرار داد.

متکی در همین زمینه از مکاتبه با سازمان‌های بین‌المللی متولی محیط زیست و نیز نامه‌نگاری وزیر بهداشت و رییس سازمان هواپیمایی با همتایان خود در این کشورها خبر داد و افزود: با توجه به جمع‌بندی‌های صورت گرفته به لحاظ مقررات بین‌المللی ماده‌ی قانونی وجود ندارد که بتوان بر اساس آن اقدام کرد، اما در چارچوب روابط دو جانبه و حسن همجواری این امکان فراهم است و ما توانستیم کار دسته‌جمعی در این خصوص را به تصویب برسانیم.

در جدیدترین اقدام دولت ایران بودجه ای را جهت مقابله با این پدیده اختصاص داده است که البته مورد انتقاد برخی سیاسیون قرار گرفته است. دلیل این دسته این است که باید دولت عراق بودجه لازم را فراهم نماید نه دولت ایران. دسته ای دیگر نیز این بودجه را ناچیز می دانند و به همین دلیل از موضع انتقادی به اقدامات دولت می نگرند. از یاد نبریم که ریزگردها تنها در لرستان ۱۵ درصد جنگل های زاگرس را تخریب نموده است و پرورش دهندگان زنبور عسل عملاً در آستانه از دست دادن شغل خود هستند[۱۲].

حقوق بشر و مساله ریزگردها:

آلودگی هوا با تار و پود زندگی مدرن آمیخته شده است. این آلودگی محصول جانبی ساخت و ساز شهرها، بخش زاید باقی مانده از فعالیت هایی مانند تولید کالاها، حمل و نقل، تولید انرژی گرمایشی و نور محل های زندگی، تفریح و کار انسان می باشد[۱۳]. ظهور حقوق بین الملل بشر در جهان معاصر، دولت ها را که حاکمان مطلق در طی تاریخ بودند، با انبوهی از وظایف مواجه نموده است. علی رغم تفاوت های بسیاری که گاهاً در مفاد این حقوق مشاهده می شود، همگی در یک فاکتور مشترک هستند و آن اینکه موضوع این حقوق آدمی است. نمی توان به درستی ادعا نمود که واقعاً کدام یک از این حق ها بنیاد واقعی حقوق بشر هستند. اما می توان از حق حیات، حق بر سلامت و حق بر محیط زیست سالم به عنوان برخی از حقوق بنیادین بشر نام برد.

امروزه در حقوق بین الملل موضوعاتی مطرح می شود که پیش تر تنها در قلمروی حقوق داخلی قابل طرح بود. این پدیده دو دلیل دارد. نخست آنکه موضوعاتی همچون پدیده های زیست محیطی ماهیتاً مرزگذرند . اثرات سوء ناشی از فعالیت های انسان تغییراتی را با دامنه و عمق گوناگون در محیط زیست پدید می آورد، به گونه ای که اغلب بیش از یک دولت و گاه تمامی جهان درگیر آن می شوند. دوم آنکه گسترش بی سابقه تعامل دولت ها و ملت ها با یکدیگردر زمینه های گوناگون سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، گرایش به از میان بردن موانع گوناگون در حوزه های مختلف به ویژه اقتصاد و ایجاد موافقتنامه ها و سازمان های جهانی همچون سازمان تجارت جهانی در این حوزه، انقلاب اطلاعاتی ناشی از پیشرفت های بی سابقه فناوری ار تباطات و اطلاعات، تجارت الکترونیک، گسترش شرکت های چندملیتی و در یک کلام فرایند جهانی شدن، موجب شده است تا دامنه موضوعات تصمیمات بین المللی بیش از پیش وارد قلمروی داخلی دولتها شود. در این میان پدیده های زیست محیطی همواره در صدر فهرست این موضوعات جدید قرار دارند، زیرا پیچیده اند و این پیچیدگی موجب می شود تا به تمامی زمینه های یادشده مربوط شوند و در نتیجه بیش از پیش جنبه بین المللی پیدا کنند[۱۴].

اعلامیه های استهکلم۱۹۷۲ [۱۵]و ریو۱۹۹۲ [۱۶]توجه جهانیان را به اهمیت محیط زیست بیش از بیش به خود جلب نمودند[۱۷]. حفظ نسل انسان و تداوم حیات او در محیط امن و عاری از جنگ از اهداف و موضوعات سازمان ملل متحد می باشد. تنزل کیفیت محیط زیست یک تهدید جدی برای بقای انسان می باشد. از این رو احترام به حقوق بشر ارتباط مستقیم و تنگاتنگی به حمایت و حفاظت از محیط زیست دارد[۱۸]. رابطه بین حقوق بشر و حق بر محیط زیست سالم توجه بسیاری از اندیشمندان را به خود جلب نموده است. از نظر فیتزموریس سه مکتب فکری بزرگ در این مورد وجود دارد:

در دیدگاه اول ادعا می شود که بدون حق به محیط زیست، حقوق بشر وجود ندارد. در دیدگاه دوم، وجود حق به محیط زیست به شدت سئوال برانگیز است و در دیدگاه سوم باور این است که حق بر محیط زیست سالم از بخش های دیگر حقوق بشر هم چون حق به زندگی، حق به سلامتی و حق به اطلاعات، قابل استخراج و شناسایی است.

در رویکردی دیگر رابطه محیط زیست و حقوق بشر بر پایه دو دیدگاه انسان محور و محیط زیست محور مورد بحث قرار گرفته است. علی رغم تفاوت های این دو دیدگاه، هم پوشی قابل ملاحظه ای هم بین این دو مشاهده می شود. مثلاً آلودگی شدید هم برای سلامت بشر و هم موجودیت محیط زیست می تواند تهدید مستقیمی محسوب شود[۱۹].

در میان اسناد بین المللی حقوق بشر، علاوه بر اعلامیه های استهکلم و ریودوژانیرو، منشور جهانی طبیعت۱۹۸۲، اعلامیه لاهه درباره محیط زیست۱۹۸۹ و اعلامیه ۱۹۹۹ پیشکک حق بر محیط زیست سالم را مورد شناسایی قرار داده اند. در سطح منطقه ای نیز اولین سندی که صراحتاً حق بر محیط زیست سالم را مورد تایید قرار داده است، منشور آفریقایی حقوق بشر و مردم۱۹۸۱ بوده است. در سطح ملل آمریکایی نیز پروتکل سان سالوادور۱۹۸۹ حق بر محیط زیست سالم را در ماده۱۱ خود به رسمیت شناخته است. نکته جالب این است که کنوانسیون اروپایی حقوق بشر هیچ اشاره ای به محیط زیست سالم ندارد اما دادگاه اروپایی حقوق بشر با تفسیر موسع از مواد ۶و۸ کنوانسیون، حق بر محیط زیست سالم را مورد تایید قرار داده است. در همین راستا باید متذکر شد که این امر در اعلامیه ریو نیز به صراحت درج نشده است اما به اعتقاد بسیاری از صاحب نظران، با تفسیر توسعه پایدار[۲۰] می توان این حق را استخراج نمود.

کنوانسیون۱۹۹۸ آرهوس[۲۱] در ماده ۱ خود حمایت از حقوق بشر و محیط زیست را با یکدیگر مرتبط می داند[۲۲].

جان کلام مطلب این است که حق بر محیط زیست سالم با حرکت بطئی خود در طی زمان در حال تبدیل به یکی از حقوق بنیادین بشر است. اسناد و معاهدات بسیاری این اصل را ضمناً یا صریحاً مورد شناسایی قرار داده اند. ابعاد تاریکی از این حق که قبلاً سبب شناسایی این حق به عنوان حقوق نرم یا قوام نیافته[۲۳] مورد تاکید قرار می گرفت، در حال تبدیل به حقوق سخت می باشد. از سوی دیگر تغییر و تحول در این حوزه به نیکی لزوم همکاری بین المللی[۲۴] را روشن ساخته است. دولتها به این حقیقت پی برده اند که بدون همکاری مردمان و سازمان های غیر دولتی[۲۵] امکان ایجاد محیط زیست سالم اگر غیر ممکن نباشد، بسیار سخت است. اصل مشارکت[۲۶] عموم در حفظ محیط زیست از یک سو و اصل مسئولیت مشترک اما متفاوت[۲۷] از جمله اصولی هستند که قابل تامل هستند. در این قسمت ابتدا مفهوم حق بر هوای پاک را بررسی می نماییم و سپس ارتباط این حق را با حق بر حیات و حق بر سلامت مطالعه می نماییم. آنگاه از اصل مشارکت در حقوق بین الملل محیط زیست و ارتباط آن با مساله ریزگردها صحبت می نماییم. پس از آن به بررسی اجمالی کنوانسیون مقابله با بیابان زایی ۱۹۹۴ پاریس می پردازیم و در پایان با توجه به این حقوق و اصول و کنوانسیون ها به این سئوال پاسخ خواهیم داد که در مقابله با ریزگردها دولت ایران آیا تعهداتی دارد یا اینکه با تکیه بر حقوق موضوعه باید درصدد اخذ غرامت از همسایگان خود باشد.

حق بر هوای پاک
آلودگی هوارا می توان به هرگونه تغییردر ترکیبات ایده آل که باعث تغییر کیفیت آن شده بگونه ای که برای سلامتی عمومی مضر باشد تعریف نمود. حق بر هوای پاک از زیر مجموعه های حق بر محیط زیست سالم به شمار می رود و در برخی قوانین بر « حق تنفس بر هوای پاک » صحه گذاشته شده است . بر اساس این حق هر شهروندی حق دارد در هوایی پاک و سالم تنفس نماید و دولتها مکلف به اتخاذ تدابیری برای تضمین آن می باشند
[۲۸].

ارتباط آلودگی هوا با حق بر حیات
حق بر حیات
[۲۹] از حقوق ذاتی هر شخص انسانی است که باید بموجب قانون حمایت شود. این حق در اسناد حقوق بشری متعدد مورد تاکید قرار گرفته است[۳۰]. در خصوص ارتباط این حق با محیط زیست نیز پیوندی ظریف برقرار است و می توان گفت که حیات هر انسانی بستگی به کیفیت محیط زیست او دارد و این موضوع هم شامل «صرف حیات» و هم شامل «کیفیت حیات» می شود و در هر دو بعد با محیط زیست ارتباط دارد. در زمینه آلودگی هوا و حق بر حیات نیز می توان اینگونه استدلال کرد که با توجه به اهمیت عنصر هوا در زندگی انسانها رابطه مستقیمی بین حفاظت از هوا در برابر آلودگی و حق برحیات وجود دارد. به عبارت دیگر وجود عنصر هوا مرتبط با صرف حیات و نبودن آلودگی در آن مرتبط با کیفیت حیات می باشد. بنابراین برای تعیین حداقلی از کیفیت زندگی و حیات برای شهروندان لزوم مقابله با آلودگی هوا اهمیت ویژه ای دارد[۳۱].
ارتباط آلودگی هوا با حق بر سلامتی
شاید مهمترین دلیل لزوم مقابله با آلودگی هوا در ارتباط با آثاری باشد که آلودگی بر سلامتی افراد می گذارد و خطراتی است که از این ناحیه شهروندان را تهدید می کند. هوا مهمترین عامل در حیات انسانها است و اگر آلودگی آن از سطح خاصی تجاوز کند باعث ایجاد خطرات مستقیم و غیر مستقیم بر سلامتی انسان خواهد بود. این خطرات بویژه نسبت به افراد حساس(ازجمله بیماران مبتلابه آسم)،کودکان و سالخوردگان حائز اهمیت است. در این راستا می توان گفت که برخورداری از سلامتی در برابر عوامل آسیب رسان حق هر شهروندی است و رعایت این حق بویژه نسبت به افراد آسیب پذیر (کودکان سالخوردگان و بیماران) اهمیت فوق العاده ای دارد. «حق بر سلامتی» و برخورداری از حداقل استانداردهای زیست جمعی در اسناد مختلف بین المللی مورد توجه قرار گرفته و برخورداری از استانداردهای قابل حصول سلامتی را مورد شناسایی قرار داده است و برای دولتها در این زمینه تعهدات سلبی و ایجابی ایجاد نموده که از جمله تعهدات سلبی دولتها در ارتباط با آلودگی هوا و حق بر سلامتی می توان به«تعهد به اجتناب از آلوده ساختن غیر قانونی هوا» اشاره نمود. بنابراین می توان گفت که آلوده کردن غیر مجاز هوا نقض حقوق شهروندی و حق بر سلامتی محسوب می شود و نیاز به راهکارهای حقوقی مقابله با این نقض کاملا احساس می گردد
[۳۲].

اصل مشارکت عموم در حقوق بین الملل محیط زیست:

جهانی شدن پدیده ای است که بی شک تاثیر بسیاری در جامعه بین المللی سنتی نهاده است. این عامل در کنار مساله حاکمیت دول و ارتقای روزافزون حقوق بشر، تا چه حد بر حقوق بین الملل محیط زیست تاثیر گذار بوده اند؟

یکی از وجوه ممیزه حقوق محیط زیست از دیگر رشته های حقوق بین الملل، وجود اصول متعدد و مبهم و غیر الزام آور در این شاخه حقوقی است. به طوری که برخی گفته اند احصا تمام اصول جدید ایجاد شده با توسعه اخیر حقوق بین الملل محیط زیست بسیار مشکل خواهد بود. شاید در هیچ زمینه ای در حقوق بین الملل هم چون محیط زیست با تنوع متولیان مواجه نباشیم. البته این مساله یکی از محاسن این رشته حقوقی است.

اصل مشارکت عموم در اعلامیه استهکلم به طور صریح شناسایی نشده است. اما اصل ۱۰ اعلامیه ریو این اصل را شناسایی نموده است. البته نباید فراموش نمود که این اعلامیه ها خود به خود الزام آور نیستند اما نقشی مهم در شکل گیری قواعد عرفی دارند. از این لحاظ اصل مشارکت جنبه اعلامی دارد. البته ناگفته پیداست که تمام اصول حقوق بین الملل محیط زیست از مقام و منزلتی یکسان برخوردار نیستند. برخی اصول همچون اصل استفاده غیر زیانبار از سرزمین به علت تکرار آن در اسناد گوناگون و شناسایی و تایید آن توسط مراجع داوری و دادگستری بین المللی، جنبه عرفی یافته اند[۳۳]که در این صورت دیگر نمی توان این اصل را با اصول دیگر حقوق بین الملل محیط زیست مقایسه کرد[۳۴].

کنوانسیون ملل متحد برای بیابان زدایی در کشورهایی که به طور جدی با خشکسالی و یا بیابان زایی مواجه هستند[۳۵].

شاید در میان تمام معاهدات و اعلامیه هایی که درخصوص حقوق محیط زیست تدوین گشته اند، هیچ کدام به طور مستقیم به مساله ریزگردها مرتبط نباشد. اما کنوانسیون راجع به بیابان زدایی در این بین ارتباط بیشتری با مساله مورد بررسی ما دارد. همان گونه که مقدمه این کنوانسیون مقرر داشته است اصولاً بیابان زایی ناشی از واکنش متقابل پیچیده عوامل فیزیکی، زیست شناسی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی است. بیابان زایی و خشکسالی از طریق ارتباطات متقابل خود با مسایل مهم اجتماعی مانند فقر، بهداشت و تغذیه ناکافی، عدم امنیت غذایی و مسایل ناشی از مهاجرت، جابه جایی افراد و فعل و انفعالات جمعیتی روی توسعه پایدار اثر می گذارد.

انعقاد این معاهده حاصل تلاش شرکت کنندگان در اجلاس ریو بوده است. فصل ۱۲ دستور کار قرن۲۱ تحت عنوان کویرزدایی اذعان نموده بود که یک ششم جمعیت جهان در مناطق کویری زندگی می کنند. دستور کار مجمع عمومی سازمان ملل را تشویق نمود تا مذاکراتی را پیرامون عقد یک معاهده بین المللی برای مبارزه با بیابان زایی آغاز نماید و آن را در سال ۱۹۹۴ جهت تصویب ارایه نماید. هزینه لازم برای این اقدام در دستور کار ۶/۸ میلیارد دلار پیش بینی شده بود[۳۶].

در مقدمه این معاهده همچنین مقرر شده است که « با تاکید مجدد بر اعلامیه ریو در مورد محیط زیست و توسعه که در فصل دوم خود بیان می دارد که دولتها برطبق منشور ملل متحد و اصول حقوق بین الملل نسبت به اقدام برای استحصال منابع خود در راستای سیاست های زیست محیطی و توسعه ای خود حق حاکمیت دارند و همچنین مسئولیت دارند تا اطمینان یابند که فعالیت های داخل در حوزه قضایی و یا کنترل آنها سبب خسارت به محیط زیست سایر دول و مناطق خارج از محدوده حوزه قضایی ملی آنها نگردد.»

مواد ۳و۴ و۱۲کنوانسیون نیز تاکید بسیار بر مشارکت در تصمیم گیری و تصمیم سازی دارند. ماده ۱۹ نیز از لزوم آموزش و ظرفیت سازی و آگاهی عمومی در اجرای اهداف معاهده سخن ها رانده است. نابرابری جبران ساز در لزوم مقابله با بیابان زایی در بند۷ ماده ۲۰ و مقدمه کنوانسیون مورد پذیرش قرار گرفته است.

به طور خلاصه با نگاهی دقیق به مقدمه این کنوانسیون، تمام تاکید بر اصل مشارکت اشخاص و سازمان های غیردولتی و سایر گروه های عمده در امر بیابان زدایی قرار دارد[۳۷].

تعهدات دولت ایران درخصوص تضمین حق بر محیط زیست:

برطبق اصل ۵۰ قانون اساسی ایران «در جمهوری اسلامی ایران حفاظت از محیط زیست که نسل امروز و نسل های بعدی باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشد وظیفه عمومی تلقی می گردد. از این رو فعالیت های اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است[۳۸]».

آنچه که درخصوص ریزگردها با توجه به این اصل مطرح می شود این است که اطلاق قسمت اخیر اصل ۵۰ قانون اساسی نمی تواند مستمسکی در دفاع از حقوق ملت در عرصه بین المللی باشد. زیرا به هر حال این اصل ریشه در حقوق داخلی دارد و نمی تواند به صرف اندراج در حقوق داخلی در عرصه بین المللی بدان استناد جست[۳۹]. لیکن این واقعیت که منشا ریزگردها خارجی است، نمی تواند دولت را از انجام تعهدات مندرج در این اصل بری نماید. بر همین اساس در چارچوب مدیریت بحران، تا زمانی که بتوان به توافقی جامع با سایر همسایگان دست یافت، دولت متعهد به انجام تعهدات خود می باشد. به این ترتیب تا زمان حل مساله به صورت مدیریت کلان باید با استفاده از طرحها و برنامه های منظم، تاثیرات سوء این آلودگی ها را به حداقل کاهش داد.

براین اساس باید حق بر سلامتی در گرو ارائه راهکارهایی همچون تهیه ماسک های محافظتی مناسب و درمان افراد در کلنیک های خاص و… تحقق می یابد. مالچ پاشی به منظور کاهش شدت این پدیده نیز در کل اقدامی مناسب برآورد می شود. ایجاد کمربندهای سبز در اطراف شهرها به ویژه در استانهایی همچون کرمانشاه، ایلام، کردستان و خوزستان به یقین در کاهش شدت این مضرات مفید است.

در یک نگاه کلی، غلبه بر بحران ریزگردها را می توان به دو بخش مدیریت بحران و مدیریت پیشگیری تقسیم بندی کرد. بدیهی است در حال حاضر اولویت با اجرای طرح ها و اقدامات درمان کننده و یا همان مدیریت بحران است که عملیات های شاخصی همچون مالج پاشی، نهال کاری و احداث بادشکن را در بر می گیرد. این طرح ها باتوجه به منشأ منطقه ای ریزگردها قاعدتاً جنبه فراملی داشته و مستلزم اراده سیاسی و همکاری های فنی لازم در این بخش میان دستگاه های ذی ربط در کشورهای منطقه می باشد[۴۰]. در ادامه بحث به این مساله خواهیم پرداخت که آیا حقوق بین الملل موضوعه درخصوص معضل ریزگردها راهکارهایی دارد یا خیر.

حقوق بین الملل موضوعه و مساله ریزگردها:

براساس حقوق بین الملل سنتی، اصل اولیه و معمول این است که هر نوع نقض تعهدی در عرصه بین المللی مرادف با الزام متخلف به جبران خسارت می باشد. این مساله را دیوان دایمی بین المللی دادگستری در رای معروف خود در قضیه کارخانه کوروزوف مورد تایید قرار داده است[۴۱].

در هنگامه صحبت از مسئولیت بین المللی، ابتدا باید احراز شود که آیا نقض تعهدی صورت گرفته است و ثانیاً آیا چنین نقضی قابل انتساب به دولت ناقض تعهد می باشد یاخیر؟ در طرح سال ۲۰۰۱ کمیسیون حقوق بین الملل، مخبر ویژه کمیسیون، جیمز کرافورد، با الهام از رویه بین المللی به ویژه رویه قضایی بین المللی این ترتیب را مورد تایید قرار داده است[۴۲].

از سوی دیگر در برخی جنبه های حقوق بین الملل این فرض قابل تصور است که اصولاً دولتها تعهدی را نقض ننموده اند لیکن با انجام افعالی مشروع سبب ورود خسارت به دولت دیگر می شوند. مضافاً اینکه در حقوق مسئولیت بین المللی معاصر، شرط ورود خسارت از ارکان مسئولیت بین المللی محسوب نمی گردد و صرف ورود ضرر باعث الزام دولت اقدام کننده به جبران خسارات وارده به دولت زیان دیده می گردد. از این نظریه تحت عنوان مسئولیت برای اعمال منع نشده تعبیر می گردد. لیکن جز در برخی موارد جزیی استناد به این نظریه چندان مورد استقبال محاکم و رویه بین المللی قرار نگرفته است[۴۳].

با این مقدمه به بررسی مساله مسئولیت برخی دولتهای همسایه در ارتباط با معضل ریزگردها می پردازیم. مساله اولیه ای که باید بدان پاسخ داده شود این است که آیا تعهدی در قبال دولت ایران از سوی برخی دول همچون عراق نقض گردیده است یا خیر.

نگارنده بر این باور است که از حیث اخلاقی و مبانی حقوق طبیعی، شکی در بی توجهی و اهمال دولت های همسایه در بروز مساله ریزگردها و تحت تاثیر قرار گرفتن محیط زیست کشور ایران وجود ندارد. به عبارت دیگر این مساله قطعی است که بروز معضل ریزگردها در ایران در اثر عدم همکاری دولت های همسایه حاصل گردیده است. لیکن در چارچوب حقوق معاهدات دولتهای درگیر در این مساله، دارای تعهدی درخصوص منع استفاده زیانبار از سرزمین خود برعهده ندارند. از سوی دیگر هنوز مشخص نیست که آیا علت بروز ریزگردها، علل طبیعی است یا اینکه علت را باید در عدم مدیریت صحیح کشورهای همسایه در زمینه کنترل منابع طبیعی دانست. لذا در این فرض که هنوز علم به این مساله پاسخی قطعی نداده است، صحبت از نقض تعهد اندکی بعید به نظر می رسد. به عبارت دیگر، محاکم بین المللی در رسیدگی به چنین مواردی به دنبال مبنای تعهد هستد و بعید به نظر می رسد که در چنین حالتی محکمه ای بین المللی نقض تعهد را محرز بداند. اضافه می شود که این گفته در حالتی مصداق می یابد که اصولاً مساله صلاحیت محاکم بین المللی مطرح نباشد حال آنکه در این رابطه مساله ای دیگر نیز وجود دارد و آن این است که چه مبنای صلاحیتی در این باره می تواند مورد استناد قرار گیرد.

مساله دیگر در خصوص مسئولیت همسایگان ایران، این است که آیا در صورت نقض تعهد اصولاً می توان این نقض را به دولتهای همسایه منتسب نمود؟ در این خصوص نیز نگارنده بر این باور است که به سختی می توان چنین نقضی را به دولتهای همسایه منتسب نمود. به ویژه در حالتی که ایجاد کانون های بحران حاصل عمل افراد- در اینجا کشاورزان- باشد.

حال که سخن از تحقق مسئولیت بین المللی همسایگان سخت می نماید، این مساله مطرح می گردد که آیا دولت ایران می تواند با توسل به نظریه جدید مسئولیت حمایت اقدام به انجام اقداماتی در جهت مدیریت پیشگیری بدون رضایت دولتهای همسایه نماید یا خیر؟

در نظریه مسئولیت حمایت بنابرآنچه تاکنون نسبت بدان توافق و اعتقاد حقوقی شکل یافته است، فقط در موارد نقض حقوق بشر در اثر جنایات علیه بشریت، نسل کشی، پاکسازی قومی و جنایات جنگی مسئولیت حمایت تحقق می یابد. بنابراین درخصوص سایر موارد نقض حقوق بشر، جامعه بین المللی مسئولیتی در حمایت از حقوق بشر ندارد! به عنوان مثال در صورت بروز فجایع زیست محیطی همچون سونامی، زلزله و… دولتها در چارچوب نظریه مسئولیت حمایت تعهداتی برعهده ندارند[۴۴]. مسلماً این گفته نمی تواند بدین معنا باشد که دولتهایی که با این فجایع مواجه هستند، لزومی به پاسخگویی به جامعه بین المللی درباره ایفای تعهدات خود را ندارند.

واقعیت این است که قایل شدن به تفکیک در میان تعهدات حقوق بشری از یک سو و صحبت از مسئولیت جامعه بین المللی در دسته ای و عدم مسئولیت در دسته دیگر نمی تواند از منطق حقوقی مستحکمی برخوردار باشد. علت این ادعا این است که امروزه در میان طرفداران حقوق بشر این مساله مطرح است که صحبت از تفکیک نسل های حقوق بشر فاقد مبانی مستحکم علمی و عملی است. به عبارت دیگر تمام قواعد و مقررات حقوق بشری به مانند زنجیره ای به هم پیوسته اند. لیکن از سوی دیگر در عمل، توجیهاتی در جهت لزوم حمایت ویژه از برخی حق های بشری مطرح شده است.

دلایلی که از سوی موافقان مطرح شده است عبارتند از اینکه اولا: حقوق بین الملل به بضاعت خود می تواند اقدام کند و باید اقرار کرد که علیرغم همه تحولات مثبت و توسعه چشمگیر آن در حوزه حقوق بشر، هنوز بضاغت آن ناچیز است. ثانیاً، در صحنه بین المللی عملیاتی کردن کم هزینه یک موضوع زمانی ممکن است که اعضای جامعه بین المللی- در اینجا دولتها – در مرحله نظر، پیرامون معنا و تعر یف آن مسئله به وفاق رسیده باشند. از این حیث باید اشاره کنیم که امروزه چهار جرم پیش گفته ، بدون هیچ تردیدی به عنوان قاعده آمره بین المللی شناخته شده اند و اگر یک دولتی هم واقعا تمایلی به رعایت آنها نداشته باشد، جرأت اظهار علنی منویات خود را نخواهد داشت . وانگهی، مطابق ماده ۵ اساسنامه دیوان بین المللی کیفری برخی از این جرایم جنایاتی هستند که ارتکاب آنها جامعه بین المللی را به عنوان یک مجموعه واحد تحت تاثیرقرار می دهد. بنابراین کاملا منطقی است که جامعه بین المللی در مقابل چنین جنایاتی واکنش در خور نشان دهد و توسل به نظریه مسئولیت حمایت در این شرایط بهترین استراتژی است. بدین سبب است که در نشست مجمع عمومی به سال۲۰۰۹ مهمترین موضوع از موضوعات مندرج در دستور کار که کشورها درباره آن به اجماع کامل رسیدند، نظریه مسئو لیت حمایت در برابر ارتکاب چهار جنایت فوق الذکر بود. در این نشست جز جمعی معدود از نمایندگان کشورها و شخص رئیس مجمع، اکثر هیئت های نمایندگی بر اینکه سند نهایی نشست سران سال ۲۰۰۵ دیگر بار نباید مورد مذاکرات مجدد واقع شود، تاکید کرده و معتقد بودند که وظیفه کنونی مجمع عمومی بحث و بررسی چالش ها و ایده ها ی جدید در اجرای آنچه که سران کشورها در سال ۲۰۰۵ با آن موافقت کرده اند، می باشد. بنابراین به نظر می رسد که محدود کردن گستره و شمول جرایمی که مشمول نظریه حمایت باید قرار گیرد، کاملاً اندیشه معقول و منطبق با ساخت روابط بین المللی است[۴۵].

بنابراین می توان نتیجه گرفت که اتکا به نظریه مسئولیت حمایت نمی تواند چندان که باید و شاید در نیل به اهداف مورد نظر در حمایت از محیط زیست مورد استقبال قرار گیرد.

فرجام سخن:

محیط زیست مکان نشو و نمو بشر و محلی است که تمام حقوق انسانی در آن استیفا می یابد. تصور وجود حقوق بدون در نظر گرفتن مکان اجرای مناسب آن مشکل می نماید.

شاید در گذشته ای نه چندان دور صحبت از محیط زیست سالم چندان که باید و شاید در محافل علمی طرفدارانی نداشت، لیکن روشن شدن برخی ابعاد خطرناک معضلات زیست محیطی، به شدت توجه افکار عمومی را به خود جلب نمود. در این بین حق بر هوای پاک اندکی بدیع تر می نماید. این حق یکی از زیرمجموعه های حق بر محیط زیست سالم می باشد. دولتها براساس یک عرف که خود نیز در قالب قوانین اساسی داخلی آن را به رسمیت شناخته اند، متعهد به تضمین این حق هستند. از سوی دیگر نباید از یاد برد که در قالب موارد، مشکلات زیست محیطی دارای جنبه ای دو بعدی می باشند؛ از یک سو این معضلات باعث بروز مشکلاتی در سطح داخل مرزهای ملی می شوند و از سوی دیگر چنین مسایلی جنبه مرزگذر دارند. این واقعیت دولتها را با دو تعهد در برابر دو صاحب حق مواجه می نماید: از یک سو حق اتباع خود در داشتن محیط زیست سالم و از سوی دیگر منع ایجاد ضرر و خسارت من غیر حق به دولت دیگر یا به عبارت بهتر منع استفاده زیانبار از سرزمین در حقوق بین الملل.

در خصوص آلاینده های طبیعی و به ویژه ریزگردها[۴۶]، باید اذعان نمود که هرچند دراین باره دولتهای درگیر در این مساله، تعهداتی کنوانسیونی و مشخص در قبال یکدیگر ندارند، لیکن عرف بین المللی و اصول کلی حقوقی موید این امر است که دولتها باید مانع ورود ضرر به همسایگان خود شوند. از سوی دیگر این واقعیت حقوق بین الملل است که در بسیاری زمینه ها از جمله حقوق بین الملل محیط زیست در حال حاضر مکانیزم و بازوهای اجرایی و قضایی مناسبی تعبیه نگردیده است. در چنین فضایی است که معادلات سیاسی و اصل بنیادین حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات از طریق دیپلماسی بیش از هر راهکار دیگری می تواند در حل مشکلات کمک رسان باشد. دیپلماسی از طریق مذاکره بهترین راهکار در از بین بردن صورت مساله و یا به عبارت بهتر مدیریت پیشگیری است.

فهرست منابع

کتب و مقالات فارسی:

۱- جاوید، احسان: حق بر سلامتی در حقوق بین الملل بشر، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۸۸

۲- جم، فرهاد: دموکراسی زیست محیطی برای حفاظت از محیط زیست در حقوق بین الملل، فصلنامه راهبرد، سال هجدهم، شماره پنجاه، بهار ۱۳۸۸، صص ۷-۴۱

۳- حبیبی، دکتر محمدحسن: حق برخورداری از محیط زیست سالم به عنوان حق بشریت، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره۶۰، تابستان۸۲، صص۱۳۱-۱۷۰٫

۴- رمضانی قوام آبادی، دکتر محمدحسین: بررسی اصل مشارکت در حقوق بین الملل محیط زیست، مجله پژوهش حقوق و سیاست، دانشگاه علامه طباطبایی، شماره ۳۳

۵- رمضانی قوام آبادی، دکتر محمدحسین: نگاهی به اصل استفاده غیر زیان بار از سرزمین در حقوق بین الملل، مجله علوم محیطی، سال چهارم، شماره چهارم، تابستان ۱۳۸۶، صص ۵۷-۷۴

۶- دفتر حقوقی و امور مجلس ریاست جمهوری، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست ایران، جلد دوم، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ۱۳۷۹٫

۷- زمانی، دکتر سیدقاسم: حقوق سازمان های بین المللی (شخصیت، مسئولیت، مصونیت)، تهران، شهر دانش، ۱۳۸۸٫

۸- سواری، دکتر حسن: نظریه مسئولیت حمایت از حرف تا عمل، مجله پژوهش حقوق و سیاست، سال سیزدهم، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۰، صفحات ۱۷۵-۲۰۶٫

۹- عبدی نژاد، غلام عباس و ناطقی، داود، بیابان و مقابله با بیابان زایی در ایران، تهران، ۱۳۸۹، نشر پونه.

۱۰- عبدی نژاد، غلام عباس، شرحی بر عوامل وقوع آثار پدیده گرد و غبار و چگونگی کنترل آن، ماهنامه سبزینه، سال پنجم،۱۳۸۹، شماره ۴۳

۱۱- عیدیان، احسان: ایران رتبه اول بیابان زایی با عامل انسانی را دارد، ۲خرداد۸۹، قابل مشاهده در وبلاگ خاکستان Khakestan.Blogfa.com

12- عیدیان، احسان: شورای امنیت مقابله با پدیده گرد و غبار و آلودگی هوا را پیگیری کند،

۱۳- طوفان، مسعود: چالش ها و چشم انداز همکاری های منطقه ای در مهار ریزگردها، فصلنامه سیاست خارجی، سال بیست و چهارم، شماره ۴، زمستان۱۳۸۹، صص ۹۴۳-۹۵۸

۱۴- کیس، الکساندر و دیگران، حقوق محیط زیست، جلد ۳، ترجمه محمد حسن حبیبی، انتشارات دانشگاه تهران ۱۳۸۶

۱۵- قاری سید فاطمی، دکتر سیدمحمد: حقوق بشر در جهان معاصر، دفتر دوم، انتشارات شهر دانش، ۱۳۸۸

۱۶- مالونه، لیندا: مسئولیت حمایت در هائیتی، ترجمه عبدالله عابدینی، قابل دسترس در سایت موسسه حقوقی پارس.

۱۷- مجله حقوقی هاروارد، حقوق بین الملل محیط زیست، ترجمه موسوی، سیدفضل الله، نشر میزان، چاپ اول بهار، .۱۳۸۰

۱۸- مشهدی، دکترعلی: گفتمانی در نسبت میان آلودگی هوا وحقوق بشر، قابل دسترس در وب سایت حقوق بین الملل محیط زیست

۱۹- مولایی، دکتر یوسف: نسل سوم حقوق بشر و حق بر محیط زیست سالم، نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران،

۲۰- وارک، کنت و…: آلودگی هوا؛ منشا و کنترل آن، ترجمه دکتر کاظم ندافی و…، تهران،۱۳۸۸، انتشارات نص، صص ۱۱-۱۶

۲۱- مصاحبه حضوری نگارنده باآقای حمیدرضا صمدزاده رییس سازمان محیط زیست کرمانشاه و آقای ویسی، مسئول اداره حقوقی سازمان محیط زیست کرمانشاه.

۲۲- همشهری، ۲۷/۲/۱۳۹۱٫

لاتین:

۲۳- LINDBLOM, ANNA-KARIN: Non Governmental Organizations in International Law, Cambridge University Press, 2005. Pp. 450-455.

24- Steven Bernstein, “Legitimacy in Global Environmental Governance”, Journal of International Law & International Relations, Vol. 1(1-2), p 145.

25- Freestone, D, The Road from Rio: International Environment Law and Earth Summit (uni. Of hull press), 1993

26- Edith B. Weise, Opening the Door to the Environment and Future Generations, in De chazourns, L.B and Sands, P. International Law, the International Court of Justice and Nuclear Weapons, (Cambridge, Cambridge University Press, 1999), 338-353.

27- JOHN H. KNOX, Climate Change and Human Rights Law, VIRGINIA JOURNAL OF INTERNATIONAL LAW, Vol. 50, 2009.

28- Stahn, Carsten: Responsibility to Protect: Political Rhetoric or Emerging Legal Norm? American Journal of International Law, 2007, Vol. 101, No. 99.

29- Conference on the Man and Environment: Stockholm Declaration- Stockholm 1972

30- United Nations Conference on Environment and Development Declaration: Rio- June 1992

31- Convention on Access to Information\Public Participation in Decision-Making and Access to Justice in Environmental Matters (Aarhus Convention) Aarhus- Denmark 25 June 1998.

32- International Law Commission, The Draft Articles on Responsibility of States for International Wrongful Acts,2001.

 


[۱]- این نوشتار را به استاد فرزانه و گرانقدر دکتر محمدرضا ضیایی بیگدلی تقدیم می نمایم.

yaghoobbatmani@yahoo.com نگارنده را از نقطه نظرات مفید خود بهره مند نمایید.

۱-‌ در حالیکه دربارش های سنگین برف در زمستان در موارد بسیار معدودی ممکن است که ادارات با تاخیر شروع بکار نمایند، این پدیده جوی که در سال های نه چندان دور گهگاه به صورت گردبادهای کوچک در نواحیی از کشور دیده می شد،اکنون تبدیل به غباری گشته است که مدارس و حتی ادارات دولتی را نیز به تعطیلی کشانده است! البته این تعطیلی ها چندان به مذاق بسیاری نیست زیرا جز در خانه ماندن راهی برای گذراندان یک روز ریزگردی وجود ندارد. همین نکته می تواند برداشت عامیانه از شدت مضرات ریزگرد ها را نمایان کند.

۲- مثلاً استفاده بی‌رویه از زمین و بهره‌برداری از آن، استفاده بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، بهره‌برداری بی‌رویه از معادن سطحی و استفاده بیش از حد از مراتع که سبب ایجاد کانون بحران شده و این کانون با ایجاد تغییراتی در وضعیت آب و هوا مانند گرما و سرما سبب وزش باد شده و مشکل را تشدید می‌کند.

۳- چون وقتی در منطقه‌ای رطوبت وجود دارد پوشش گیاهی آن منطقه هم بیشتر است و این مانعی برای حرکت خاک و گردوغبار است اما به این شکل هم نیست که این مناطق اصلا آسیب‌پذیر نباشند بلکه امکان به وجود آمدن این مشکل در هر منطقه‌ای از کره زمین وجود دارد، ولی در مناطق خشک و نیمه‌خشک این وضعیت شدیدتر است. مستفاد از مقدمه کنوانسیون مقابله با بیابان زایی، پاریس ۱۹۹۲

۴- اداره هواشناسی اعلام کرده است که حدود ۸ سال پیش، تعداد روزهایی که در کرمانشاه پدیده ریزگرد شدت داشته، ۲۵ روز بوده است؛ حال آنکه در سال ۸۸ به ۱۰۲ روز رسیده است، یعنی ۴ برابر افزایش. در ایستگاه اهواز نیز که در معرض مستقیم این پدیده قرار گرفته است روزهای توام با گردوغبار از ۳۲ روز در سال ۱۳۸۶ به ۶۹ روز در سال ۱۳۸۸ افزایش یافته است، یعنی بیش از ۲ برابر. به نقل از:

مصاحبه حضوری نگارنده باآقای حمیدرضا صمدزاده رییس سازمان محیط زیست کرمانشاه و آقای ویسی، مسئول اداره حقوقی سازمان محیط زیست کرمانشاه

۵- ایستگاه ثابت سنجش آلودگی هوا در بوشهر نشان دهنده بالا بودن آلودگی بیش از ۱۲ برابری استاندارد بهداشت جهانی به علت پدیده گرد و غبار معلق در هوا است. در حال حاضر میزان آلودگی هوا در بوشهر سه هزار و ۱۵۰ میکروگرم بر مترمکعب است که استاندارد بهداشت جهانی آن ۲۶۰ میکروگرم بر متر مکعب است.

[۷]- همشهری، ۲۷/۲/۱۳۹۱٫

۷-‌ در ماه نخست تابستان بیشترین غبار به زاگرس منتقل می‌شود. البته با توجه به مشاهدات ماهواره‌ای بیشترین فراوانی غبار و توفان گرد و خاک و شن در حوالی ۲۰۰ کیلومتری جنوب بغداد است؛ در منطقه‌ای که وسعت آن به بیشتر از ۱۳۰هزار ‌کیلومتر مربع می‌رسد. ارتفاع این منطقه کمتر از ۱۰۰‌متر از سطح دریا بوده و زهکشی طبیعی منطقه بسیار ضعیف است. تابستان در این ناحیه داغ و خشک است و میزان بارندگی سالانه کمتر از ۱۸۰-۱۰۰‌میلی‌متر بوده و فصل باران منحصر به زمستان است.

در این نواحی طغیان‌های مرتب رودخانه‌ها حوضه‌های وسیعی از باتلاق‌ها ایجاد نموده است که در تابستان به سرعت خشک و به نمک‌زارهای گسترده‌ای تبدیل می‌شوند که منابع مناسبی برای ایجاد گرد و خاک و غبار سبک هستند. در واقع بیشترین غبار نیز از جنوب این منطقه گزارش می‌شود. در صورتی که جهت باد از شمال به جنوب باشد این غبار به شمال کویت و عربستان سعودی، خلیج‌فارس و جنوب غرب ایران یعنی استان‌های خوزستان و بوشهر منتقـل می شود. به‌طوری‌که آبادان به‌طور سنتی با متوسط غبارآلودی ۴۳ روز در سال از فراوانی غبار قابل ملاحظه‌ای برخوردار است. برای مطالعه بیشتر بنگرید به: عبدینژاد،غلامعباس، شرحیبرعواملوقوعآثارپدیدهگردوغباروچگونگی کنترلآن، ماهنامه سبزینه، سال پنجم،۱۳۸۹، شماره ۴۳

۸- طی ۳ دهه اخیر فعل و انفعالات طبیعی و غیرطبیعی زیادی در عراق اتفاق افتاده است. از آن جمله در زمان صدام تغییراتی در رودخانه‌ها صورت گرفته است. علاوه براین، در محور میسان به سوی استان الانبار با تخریب و پاکسازی پوشش مرتعی، مراتع این منطقه به زراعت دیم تبدیل می‌شود‌ اما بعدها این اراضی را به‌دلیل خشک شدن رها می‌کنند.‌‌ این دخل و تصرفات نادرست سبب شده این منطقه به یکی از کانون‌های گرد و غبار تبدیل شود که تبعات شوم آن نه تنها دامن عراقی‌ها را گرفته که گریبانگیر کشورهای همسایه از جمله ایران شده است.‌ مدیریت غلط و ناکارآمد منابع آب از دیگر عوامل مؤثر در ایجاد کانون گرد‌وغبار در عراق است. عبدینژاد،غلامعباس: همان.

ناگفته نماند که عراق ۳۰ سال پیش هم این صحرا را داشت اما عراق کشوری است که در چند سال اخیر درگیر جنگ و کشمکش بوده است. زمین‌های کشاورزی که سال‌های سال در آن کشاورزی می‌شد و به عنوان یک پوشش عمل می‌کرد، در حال حاضر رها شده است. از طرف دیگر، تاخت و تازهای ماشین‌آلات جنگی در این منطقه، بافت خاک را آسیب‌پذیر کرده و تغییر داده و آن را برای پخش، حمل و رسوب آماده کرده است. ضمن اینکه خود کشور عراق ۵ یا ۶ کانون بحرانی دارد که این کانون‌ها سالیان سال رها شده‌اند. از طرف دیگر، عراق یک منطقه باتلاقی به نام «حورالعظیم» داشت که در آن آب وجود داشت و دارای پوشش گیاهی هم بود اما در حال حاضر، آن هم خشک شده و به یک کانون بحران تبدیل شده است. این خاک‌ها از آن منطقه بلند شده و غرب و جنوب کشور را دچار مشکل کرده است. به نقل از مسئولان و متخصصان ایرانی در مصاحبه با نشریات متعدد از جمله همشهری

۹- طوفان، مسعود: چالشهاوچشماندازهمکاریهایمنطقهایدر مهار ریزگردها، فصلنامه سیاست خارجی، سال بیست و چهارم، شماره ۴، زمستان۱۳۸۹، صص ۹۴۳-۹۵۸، ص ۹۴۵٫

۱۰-‌ مالچ‌پاشی عملیاتی است که به منظور تثبیت ماسه‌های روان با استفاده از مشتقات نفتی (مالچ یا قیر معطر )انجام می‌شود. برخی کارشناسان از اساس ریز‌گرد را پدیده‌ای متفاوت با گردوغبار معمول نواحی بیابانی می‌دانند و در نتیجه مالچ‌پاشی و درختکاری برای جلوگیری از بروز ریزگرد را نادرست ارزیابی می‌کنند و می گویند: مالچ نفتی ماده‌ای شبیه قیر و دارای رنگ تیره و ضریب جذب حرارت بالا است. از این رو اگر این مواد در اشل گسترده پاشیده شود نسبت به محیط مجاور خصوصا در تابستان گرمتر می‌شود و در نتیجه توازن انرژی محیط را از بین می‌برد و این خود موجب پیدایش باد و گرد‌باد در محل می شود و جابجایی بیشتر تپه‌های شنی و گرد و غبار را در پی دارد.از سوی دیگر «گرد» مالچ نه تنها زندگی انسانها را به خطر می‌اندازد بلکه با مسدود کردن راه تنفس برگها، حیات گیاهان را به مخاطره می‌اندازد، محصولات کشاورزی را مسموم می‌کند و میزان تولیدات کشاورزی را کاهش می‌دهد.به اعتقاد کارشناسان محیط‌زیست، این مواد همچنین در دراز مدت به منابع زیرزمینی آب رخنه می‌کند و موجب آلودگی آبهای زیر زمینی می‌شود. به نقل از عیدیان، احسان: ایران رتبه اول بیابان زایی با عامل انسانی را دارد، ۲خرداد۸۹، قابل مشاهده در وبلاگ خاکستان Khakestan.Blogfa.com.

[12]- عیدیان، احسان: شورای امنیت مقابله با پدیده گرد و غبار و آلودگی هوا را پیگیری کند، منبع قبلی.

[۱۳]- برای مطالعه تفصیلی درباره مفهوم آلودگی هوا و نگاهی به حوادث آلودگی هوا در تاریخ بشریت به طور خاص بنگرید به:

وارک، کنت و…: آلودگی هوا؛ منشا و کنترل آن، ترجمه دکتر کاظم ندافی و…، تهران،۱۳۸۸، انتشارات نص، صص ۱۱-۱۶

[۱۴] -Steven Bernstein, “Legitimacy in Global Environmental Governance”, Journal of International Law & International Relations, Vol. 1(1-2), p 145.

Conference on the Man and Environment: Stockholm Declaration- Stockholm 1972-[15]

[16]- United Nations Conference on Environment and Development Declaration: Rio- June 1992

[17]- See Freestone, D, The Road from Rio: International Environment Law and Earth Summit (uni. Of hull press), 1993.

[18]- حبیبی، دکتر محمدحسن: حق برخورداری از محیط زیست سالم به عنوان حق بشریت، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره۶۰، تابستان۸۲، صص۱۳۱-۱۷۰، ص ۱۳۶

[۱۹]- مولایی، دکتر یوسف: نسل سوم حقوق بشر و حق بر محیط زیست سالم، نشریه دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران،

[۲۰]- Sustainable Development

[21]- Convention on Access to Information\Public Participation in Decision-Making and Access to Justice in Environmental Matters (Aarhus Convention) Aarhus- Denmark 25 June 1998

[22]- مولایی، دکتر یوسف: همان.

Soft Law -[23]

International Cooperation -[24]

[25]- برای مطالعه بیشتر درباره نقش و ضرورت همکاری سازمان های غیردولتی در عرصه حقوق بین الملل محیط زیست بنگرید به:

جم، فرهاد: دموکراسیزیستمحیطی برایحفاظتازمحیطزیستدرحقوقبینالملل، فصلنامه راهبرد، سال هجدهم، شماره پنجاه، بهار ۱۳۸۸، صص ۷-۴۱ و

LINDBLOM, ANNA-KARIN: Non Governmental Organizations in International Law, Cambridge University Press, 2005. Pp. 450-455.

Participation-[26]

-[27]

[28]- مشهدی، دکترعلی: گفتمانی در نسبت میان آلودگی هوا وحقوق بشر، قابل دسترس در وب سایت حقوق بین الملل محیط زیست.

[۲۹]- برای مطالعه بیشتر راجع به حق حیات بنگرید به قاری سید فاطمی، دکتر سیدمحمد: حقوق بشر در جهان معاصر، دفتر دوم، انتشارات شهر دانش، ۱۳۸۸.

[۳۰]- بنگرید به مجله حقوقی هاروارد، حقوقبین الملل محیطزیست، ترجمه موسوی، سیدفضل الله، نشر میزان، چاپ اول بهار، .۱۳۸۰

[۳۱]- مشهدی، دکترعلی: همان

[۳۲]- برای مطالعه تفصیلی راجع به حق بر سلامت در حقوق بین الملل بشر بنگرید به جاوید، احسان: حق بر سلامتی در حقوق بین الملل بشر، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۸۸

[۳۳]- رمضانی قوام آبادی، دکتر محمدحسین: نگاهی به اصل استفاده غیر زیان بار از سرزمین در حقوق بین الملل، مجله علوم محیطی، سال چهارم، شماره چهارم، تابستان ۱۳۸۶، صص ۵۷-۷۴

[۳۴] - برای مطالعه راجع به این اصل بنگرید به قوام آبادی، دکتر محمدحسین: بررسی اصل مشارکت در حقوق بین الملل محیط زیست، مجله پژوهش حقوق و سیاست، دانشگاه علامه طباطبایی، شماره ۳۳

[۳۵]- United Nations Convention to Combat Desertification in Those Countries Experiencing Serious Drought and/or Desertification, Paris. 1994.

[36]- دفتر حقوقی و امور مجلس ریاست جمهوری، مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست ایران، جلد دوم، انتشارات سازمان حفاظت محیط زیست، تهران، ۱۳۷۹٫ص۳۲.

[۳۷]- باید دانست که دولت ایران در سال ۱۳۷۶ به این کنوانسیون ملحق شده است و دولت عراق در سال ۱۳۹۰عضویت این کنوانسیون را پذیرفته است.

[۳۸]- برای دیدن تفسیر این اصل بنگرید به حبیبی، دکتر محمدحسن: همان، صص۱۵۶-۱۶۳٫

[۳۹]- لازم به ذکر است که امروزه در قوانین اساسی بیش از ۶۰ کشور حق بر محیط زیست سالم به طور صریح یا ضمنی درج گردیده است. به اعتقاد بسیاری از متخصصان این شناسایی صرفاً خصلت اعلامی دارد. برای مطالعه بیشتر بنگرید به حبیبی، دکتر محمدحسن: حق برخورداری از محیط زیست سالم به عنوان حق بشریت، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره۶۰، تابستان۸۲، صص۱۳۱-۱۷۰، ص ۱۵۵-۱۵۷٫

[۴۰]- طوفان، مسعود: همان، صص ۹۴۵-۹۴۶٫

Factory at Chorozow, Jurisdition, 1927, P.I.C.J., Series A,No.9, p.21.-[41]

[42]- The Draft Articles on Responsibility of States for International Wrongful Acts,2001, Article.2.

[43]- زمانی، دکتر سیدقاسم: حقوق سازمان های بین المللی (شخصیت، مسئولیت، مصونیت)، تهران، شهر دانش، ۱۳۸۸، صص ۱۷۶-۱۸۴٫

[۴۴]- مالونه، لیندا: مسئولیت حمایت در هائیتی، ترجمه عبدالله عابدینی، قابل دسترس در سایت موسسه حقوقی پارس.

[۴۵]- سواری، دکتر حسن: نظریه مسئولیت حمایت از حرف تا عمل، مجله پژوهش حقوق و سیاست، سال سیزدهم، شماره ۳۲، بهار ۱۳۹۰، صفحات ۱۷۵-۲۰۶، صص ۱۹۴-۱۹۵٫

[۴۶]- دلایل متعددی وجود دارد تا دیپلماسی نوظهور زیست محیطی ایران در مواجهه با بحران ریزگردها را با شکست روبه رو سازد. هرچند وضع موجود به نفع هیچ کس نیست اما باید اذعان نمود موضوع ریزگردها جزو اولویت کاری دولت های مزبور هم قرار ندارد. بسیاری از دولت ها مواضع خود را تغییر می دهند و با توسل به ابزارهایی که برای کنش گری در اختیار دارند درصدد تحصیل اهداف و منافع اولویت دار خود برمی آیند. از این رو ایجاد یک ساختار مستحکم منطقه ای فراتر از تنش های سیاسی و براساس منافع درازمدت کشورها ضروری است که قاعدتاً این امر جز از طریق گفتمان اقناعی مبتنی بر قدرت نرم، یکسان سازی منافع و ایجاد اجماع فراگیر امکان پذیر نخواهد بود. به طور کلی می توان گفت غلبه بر بحران های زیست محیطی و ازجمله ریزگردها به مقدار زیادی به ارتقای روابط دیپلماتیک و کاهش نگرانی های امنیتی بستگی دارد. طوفان، مسعود: همان، ص ۹۵۷٫

منبع: مجله محیط زیست

درباره‌ی ابوالقاسم شم آبادی

مشاوره حقوقی و تحصیلی: 09364463146 ptsearch11@gmail.com آدرس برای مراجعه حضوری:تهران- انقلاب- کارگر جنوبی- کوچه گشتاسب- پلاک ۴- واحد ۵ --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی- چاپ کتاب- نشر کتاب حقوقی- انتشار کتاب- تبدیل پایان نامه به کتاب- منابع سردفتری- منابع آزمون سردفتریمنابع و جزوات دکتری حقوق عمومی- منابع و جزوات دکتری حقوق نفت و گاز- منابع و جزوات دکتری حقوق خصوصی- منابع و جزوات دکتری حقوق جزا و جرمشناسی- منابع و جزوات دکتری حقوق بین الملل- مشاوره دعاوی حقوقی منابع آزمون وکالت 1393- منابع آزمون قضاوت- منایع آزمون سردفتری اسناد رسمی- منابع آزمون کارشناسی ارشد- منابع و جزوات آزمون اختبار و کارآموزی وکالت-وکالت 93- آزمون کانون وکلا- مقالات حقوقی- دانلود های رایگان- دانلود مقاله حقوقی رایگان- رایگان- مشاوره های حقوقی رایگان- مشاوره رایگان- حقوق- فقه- مقاله حقوقی- مقاله فقهی-همایش- نشست- همایش های حقوقی- کارگاه های آموزشس- نشست های حقوقی- همایش های فقهی- همایش های حقوقی- سمینارهای علمی- سمینارهای آموزشی- سمینارهای دانشگاهی- دانلود رایگان کارهای ژِوهشی- دانلود رایگان کارتحقیقی- دانلود رایگان پایان نامه- پایان نامه- دانلود پایان نامه-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی- چاپ کتاب- نشر کتاب حقوقی- انتشار کتاب- تبدیل پایان نامه به کتاب- منابع سردفتری- منابع آزمون سردفتریمنابع و جزوات دکتری حقوق عمومی- منابع و جزوات دکتری حقوق نفت و گاز- منابع و جزوات دکتری حقوق خصوصی- منابع و جزوات دکتری حقوق جزا و جرمشناسی- منابع و جزوات دکتری حقوق بین الملل- مشاوره دعاوی حقوقی منابع آزمون وکالت 1393- منابع آزمون قضاوت- منایع آزمون سردفتری اسناد رسمی- منابع آزمون کارشناسی ارشد- منابع و جزوات آزمون اختبار و کارآموزی وکالت-وکالت 93- آزمون کانون وکلا- مقالات حقوقی- دانلود های رایگان- دانلود مقاله حقوقی رایگان- رایگان- مشاوره های حقوقی رایگان- مشاوره رایگان- حقوق- فقه- مقاله حقوقی- مقاله فقهی-همایش- نشست- همایش های حقوقی- کارگاه های آموزشس- نشست های حقوقی- همایش های فقهی- همایش های حقوقی- سمینارهای علمی- سمینارهای آموزشی- سمینارهای دانشگاهی- دانلود رایگان کارهای ژِوهشی- دانلود رایگان کارتحقیقی- دانلود رایگان پایان نامه- پایان نامه- دانلود پایان نامه-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی-وکالت 93- منابع آزمون وکالت- قضاوت 93- منابع دکتری حقوق- جزوات دکتری حقوق- دانلود مقالات حقوقی- مشاوره حقوقی رایگان- منابع کارشناسی ارشد- جزوات وکالت-حقوق عمومی- حقوق خصوصی- حقوق جزا- حقوق بین الملل- سایت سازمان سنجش- سایت اسکودا- دانلود رایگان مقاله حقوقی- چاپ کتاب- نشر کتاب حقوقی- انتشار کتاب- تبدیل پایان نامه به کتاب- منابع سردفتری- منابع آزمون سردفتریمنابع و جزوات دکتری حقوق عمومی- منابع و جزوات دکتری حقوق نفت و گاز- منابع و جزوات دکتری حقوق خصوصی- منابع و جزوات دکتری حقوق جزا و جرمشناسی- منابع و جزوات دکتری حقوق بین الملل- مشاوره دعاوی حقوقی منابع آزمون وکالت 1393- منابع آزمون قضاوت- منایع آزمون سردفتری اسناد رسمی- منابع آزمون کارشناسی ارشد- منابع و جزوات آزمون اختبار و کارآموزی وکالت-وکالت 93- آزمون کانون وکلا- مقالات حقوقی- دانلود های رایگان- دانلود مقاله حقوقی رایگان- رایگان- مشاوره های حقوقی رایگان- مشاوره رایگان- حقوق- فقه- مقاله حقوقی- مقاله فقهی-همایش- نشست- همایش های حقوقی- کارگاه های آموزشس- نشست های حقوقی- همایش های فقهی- همایش های حقوقی- سمینارهای علمی- سمینارهای آموزشی- سمینارهای دانشگاهی- دانلود رایگان کارهای ژِوهشی- دانلود رایگان کارتحقیقی- دانلود رایگان پایان نامه- پایان نامه- دانلود پایان نامه-

جوابی بنویسید

ایمیل شما نشر نخواهد شدخانه های ضروری نشانه گذاری شده است. *

*


هفت × 2 =

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

Scroll To Top